Geen riool in het buitengebied: IBA, septic tank of drukriool?

Woon je in het buitengebied zonder gemeentelijk riool, dan mag je je afvalwater niet zomaar op de bodem of in de sloot lozen. Je hebt een septic tank, een IBA (individuele behandeling van afvalwater) of een aansluiting op drukriolering nodig, afhankelijk van wat je gemeente en waterschap voor jouw perceel hebben geregeld. Op /riool zie je snel of jouw adres is aangesloten op het openbare stelsel of niet.

Voor huizen in het buitengebied is dit een van de eerste dingen die je moet uitzoeken, of je nu al jaren op zo'n adres woont of net een boerderij of veldschuur hebt gekocht. Hieronder lees je welke systemen er bestaan, wat de regels zijn en hoe je nagaat wat er op jouw perceel geldt.

Wat er mag als er geen riool ligt

De regels voor het lozen van huishoudelijk afvalwater staan in het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal), onder de Omgevingswet. Volgens het Informatiepunt Leefomgeving (IPLO) mag je huishoudelijk afvalwater niet op of in de bodem lozen als de afstand tot het dichtstbijzijnde vuilwaterriool of de dichtstbijzijnde zuiveringsvoorziening waarop je zou kunnen aansluiten, 40 meter of minder is. Die afstand wordt gemeten vanaf de kadastrale grens van het perceel, langs de kortste route waarlangs een afvoerleiding zonder overwegende bezwaren kan worden aangelegd.

Ligt er binnen die 40 meter een aansluitmogelijkheid, dan is aansluiten in de praktijk de norm en niet zelf zuiveren. Ligt de dichtstbijzijnde aansluiting verder weg, dan moet je zelf voor zuivering zorgen: met een septic tank, een uitgebreidere IBA, of in sommige buitengebieden met drukriolering die de gemeente daar speciaal heeft aangelegd. Welke situatie voor jouw perceel geldt, hangt af van het gemeentelijke beleid en het rioleringsplan van je gemeente. Op de gemeentepagina's van /gemeente zie je per gemeente hoe het rioleringsbeleid is ingericht. Ook de exacte 40 meter afstandsregel wordt door gemeenten soms verder ingevuld in het eigen omgevingsplan, dus een gemeentelijke afwijking is niet uitgesloten. Twijfel je over jouw eigen situatie, vraag dan een concreet oordeel bij de omgevingsdienst of de rioleringsafdeling van je gemeente, want de 40 meter is een landelijke ondergrens en geen garantie dat aansluiten ook daadwerkelijk mogelijk is op jouw perceel.

Septic tank: de basis van zelf zuiveren

Een septic tank is de eenvoudigste voorziening. Het is een gesloten put waarin het afvalwater bezinkt en gedeeltelijk vergist, waarna het water (voorgezuiverd, niet volledig gezuiverd) verder de bodem of een vervolgvoorziening in gaat. Voor de meeste woonsituaties met minder dan zes inwonerequivalenten geldt volgens de IPLO-pagina over individuele behandeling van afvalwater een septic tank met een nominale inhoud van 6 kubieke meter of meer, gecertificeerd volgens de norm NEN-EN-12566-1, met een CE-markering. Oudere putten die van voor de huidige regels dateren, mogen op basis van overgangsrecht vaak blijven liggen zolang ze goed worden onderhouden en geleegd, maar dat verschilt per gemeente. Vraag dit na bij je eigen gemeente voordat je uitgaat van een vrijstelling.

Een septic tank alleen is met de huidige eisen meestal niet meer voldoende als enige zuivering op nieuwbouw of bij een grondige verbouwing. In dat geval wordt vaak een IBA geëist, of moet de tank onderdeel zijn van een grotere zuiveringsvoorziening zoals een helofytenfilter. Een tweede aandachtspunt bij een septic tank is de ligging: de put moet bereikbaar blijven voor een slibwagen, dus houd bij de aanleg rekening met een toegankelijke plek op het erf, liefst dicht bij de oprit, zodat het legen niet jaarlijks een graafklus wordt.

IBA: individuele behandeling van afvalwater

Een IBA is een compactere, actieve zuiveringsinstallatie die verder gaat dan alleen bezinken. Onder het oude beleid (van voor 2008) bestond er een klasse-indeling in klasse I, II en III, elk met een eigen zuiveringsrendement: een hogere klasse zuivert het water grondiger dan een lagere klasse of een gewone septic tank. Bij nieuwe aanleg is een IBA vaak verplicht in plaats van een kale septic tank, zeker als er water rechtstreeks op een sloot of ander oppervlaktewater wordt geloosd in plaats van op de bodem.

Een IBA vraagt meer onderhoud dan een septic tank: er zitten vaak pompen, beluchting of een biologisch filter in, die periodiek gecontroleerd en soms vervangen moeten worden. Voor het aanleggen of vervangen van een IBA is het verstandig om vooraf bij de gemeente na te gaan welke klasse voor jouw situatie wordt geëist en of er een melding of vergunning nodig is. Houd bij de keuze ook rekening met stroomverbruik: een IBA met een pomp of beluchter gebruikt continu een beetje elektriciteit, iets wat een gewone septic tank niet doet, en bij een stroomstoring kan een IBA tijdelijk minder goed zuiveren totdat de stroom terug is.

Drukriolering: een pomp in plaats van vrij verval

In veel buitengebieden heeft de gemeente in het verleden gekozen voor drukriolering in plaats van individuele zuivering per perceel. Bij drukriolering krijgt elk aangesloten perceel een eigen pompunit (vaak een kleine tank met een vermaler en pomp) die het afvalwater onder druk naar het hoofdriool of een rioolgemaal pompt, in plaats van dat het water vanzelf via verval wegstroomt zoals bij een gewoon vrijvervalriool. Meer over hoe zo'n systeem werkt en wat er misgaat bij een storing lees je in de gids over drukriolering in het buitengebied. Hoe zo'n stelsel uiteindelijk uitkomt bij een rioolwaterzuivering lees je in een aparte gids.

Is drukriolering langs jouw perceel aangelegd, dan geldt vaak een aansluitplicht: je moet dan aansluiten in plaats van zelf te blijven zuiveren. De kosten voor de aanleg van de drukleiding en de pompunit in het openbare deel liggen doorgaans bij de gemeente, maar de aansluitkosten op eigen terrein en het onderhoud van de pompunit worden per gemeente verschillend geregeld. Ook wie het zuiveringstechnische deel beheert (vaak het waterschap) en wie de units zelf beheert (vaak de gemeente) verschilt. Check dit dus altijd bij je eigen gemeente, en niet bij een verhaal van de buren uit een andere plaats.

Helofytenfilter: zuiveren met riet en moerasplanten

Een helofytenfilter, ook wel rietveldfilter genoemd, is een natuurlijke aanvulling of alternatief. Het is een ingegraven bak met zand of grind waarop moerasplanten zoals riet groeien. Bacteriën rond de wortels breken de organische vervuiling af, en de planten voeren zuurstof naar die bacteriën. Om verstopping te voorkomen loopt het afvalwater eerst door een septic tank en een vetafscheider, voordat het het filter in gaat. Een helofytenfilter vraagt weinig energie, maar wel ruimte: voor een gewoon huishouden gaat het al gauw om een aantal tientallen vierkante meters grond. Daar staat tegenover dat een helofytenfilter nauwelijks onderhoud vraagt zodra het is aangeplant: geen pomp die kan uitvallen, geen elektriciteitsaansluiting nodig, en het geheel oogt als een gewone border in de tuin in plaats van als een technische installatie. Een nadeel is dat de zuivering in de winter minder snel verloopt, omdat de bacteriën bij lage temperaturen minder actief zijn.

Vergelijking: septic tank, IBA, drukriolering en helofytenfilter

Wie beheert wat: gemeente, waterschap of jijzelf

De verdeling tussen gemeente en waterschap is in het buitengebied minder eenduidig dan in de bebouwde kom. In de bebouwde kom is de gemeente vrijwel altijd verantwoordelijk voor het riool tot aan de erfgrens. In het buitengebied hangt het ervan af welk systeem er ligt:

• Bij drukriolering beheert de gemeente meestal de pompunit en het leidingnet, terwijl het waterschap vaak de rioolwaterzuivering beheert waar het water uiteindelijk terechtkomt.
• Bij een eigen septic tank of IBA ben jij als eigenaar volledig verantwoordelijk voor aanleg, onderhoud en het legen van de tank.
• Bij lozing op oppervlaktewater (na zuivering) houdt het waterschap toezicht op de kwaliteit van het geloosde water.
• De gemeente stelt in het rioleringsplan (sinds de Omgevingswet vaak 'programma water en riolering' genoemd) vast in welke buitengebieden wel en niet wordt aangesloten op een collectief systeem.
• Voor de rioolheffing geldt meestal dat ook wie op een eigen IBA of septic tank loost, een vorm van rioolheffing of watersysteemheffing betaalt, ook al gebruik je het gemeentelijke net niet.
• Vragen over vergunningen voor lozen op oppervlaktewater horen bij het waterschap, vragen over aansluitplicht en drukriolering bij de gemeente.

Hoe je nagaat of jouw perceel is aangesloten

Twijfel je of je perceel op het gemeentelijke riool, op drukriolering of op niets is aangesloten, dan zijn er een paar manieren om dat uit te zoeken. Kijk eerst op /riool voor een eerste indicatie op basis van je adres. Vraag daarnaast bij de gemeente naar het rioleringsdossier van je perceel of het huidige rioleringsplan, en doe eventueel een KLIC-melding bij het Kadaster om te zien welke leidingen er in de openbare grond rond je perceel liggen. Bij een bestaande septic tank of IBA kun je vaak ook bij het vorige eigendomsdossier of de bouwvergunning terugvinden welk systeem er ooit is aangelegd. Bij een woning die je pas hebt gekocht of gaat kopen is het slim om dit al voor de overdracht uit te zoeken, want een verouderde of niet-vergunde zuiveringsvoorziening kan bij verkoop tot discussie leiden over wie de kosten van vervanging draagt. Weet je nog niet zeker of je perceel binnen de bebouwde kom valt of in het buitengebied, kijk dan op de betreffende provinciepagina hoe rioleringsgraad en dekking daar per gebied verschillen.

Drie situaties uit de praktijk

Een vrijstaand huis met alleen een oude septic tank

Bij oudere huizen in het buitengebied kom je vaak een septic tank tegen die decennia geleden is aangelegd, zonder dat er ooit een IBA bij is geplaatst. Zolang het perceel niet binnen de 40 meter grens van een aansluitmogelijkheid ligt, mag zo'n tank vaak op basis van overgangsrecht blijven liggen, maar dan moet hij wel voldoen aan de eisen die destijds golden en regelmatig geleegd worden. Bij verkoop of een ingrijpende verbouwing is het verstandig om bij de gemeente na te vragen of een upgrade naar een IBA verplicht wordt gesteld.

Een nieuwbouwwoning op een kavel zonder riool

Bouw je nieuw op een kavel in het buitengebied, dan geldt vrijwel altijd de actuele norm: een septic tank van minimaal 6 kubieke meter is het wettelijke minimum, maar veel gemeenten en waterschappen eisen bij nieuwbouw een IBA met een hoger zuiveringsrendement, zeker als er op oppervlaktewater wordt geloosd. Vraag dit na bij de vergunningaanvraag, zodat je niet achteraf een systeem moet vervangen.

Een perceel waar drukriolering langs is aangelegd

Heeft de gemeente in jouw buurtschap ooit drukriolering aangelegd, dan geldt meestal een aansluitplicht en mag je niet zomaar bij je eigen septic tank blijven. Je betaalt dan de aansluitkosten voor je eigen perceel, terwijl de gemeente de aanleg in de openbare grond en de pompunit voor haar rekening neemt. Storingen aan de pompunit meld je bij de gemeente of de rioleringsbeheerder, niet bij het waterschap.

Veelgestelde vragen

Moet ik altijd aansluiten als er drukriolering langs mijn perceel ligt?

In de meeste gemeenten geldt een aansluitplicht zodra drukriolering binnen bereik is aangelegd, en mag je niet blijven lozen op een eigen septic tank of in de bodem. De exacte regels en termijnen verschillen per gemeente, dus check dit in de plaatselijke verordening of vraag het na bij de rioleringsafdeling.

Hoe groot moet een septic tank minimaal zijn?

Voor een gewoon huishouden geldt een minimale nominale inhoud van 6 kubieke meter, met een CE-markering volgens de norm NEN-EN-12566-1. Voor grotere huishoudens of meerdere wooneenheden op één perceel kan een grotere tank of een IBA nodig zijn. Vraag bij twijfel over de juiste maat voor jouw situatie een berekening op bij de leverancier of de gemeente, want een te kleine tank loopt sneller vol en moet vaker geleegd worden.

Wat is het verschil tussen een septic tank en een IBA?

Een septic tank zuivert alleen door bezinking, terwijl een IBA (individuele behandeling van afvalwater) een actievere zuivering geeft, vaak met beluchting of een biologisch filter, waardoor het water schoner wordt voordat het de bodem of het oppervlaktewater in gaat. Een IBA is in de praktijk vaak verplicht bij nieuwbouw of bij lozing op oppervlaktewater.

Wie betaalt de aanleg van drukriolering in het buitengebied?

De gemeente draagt meestal zorg voor de aanleg van de leiding en de pompunit in de openbare grond, maar de kosten voor de aansluiting op eigen terrein worden vaak bij de eigenaar in rekening gebracht. De precieze verdeling verschilt per gemeente, dus vraag een offerte of kostenoverzicht op voordat je begint.

Betaal ik rioolheffing als ik geen gemeentelijk riool gebruik?

In veel gemeenten betaal je ook met een eigen septic tank of IBA een vorm van heffing, omdat de gemeente en het waterschap ook dan kosten maken voor toezicht, beleid en soms voor het inzamelen van slib. Dit verschilt per gemeente, dus check de lokale verordening of je aanslag gemeentelijke belastingen.

Mag ik zelf een helofytenfilter aanleggen zonder vergunning?

Dat hangt af van waar het gezuiverde water naartoe gaat. Loos je op eigen terrein in de bodem, dan is vaak alleen een melding nodig, maar loos je op een sloot of ander oppervlaktewater, dan is meestal een vergunning van het waterschap vereist. Vraag dit altijd na voordat je gaat graven.